WS78 wandeltocht vanuit Leiden op 3 oktober 2009

Leidens ontzet tocht, startplaats Leiden, datum 3 oktober 2009, informatie omgeving.

Vlietland, de Rivièra van de Randstad

Vlietland, een recreatiegebied van formaat.

Veertig jaar terug graasden er nog koeien en schapen. Vlietland was toen een polderlandschap van zo`n driehonderd hectare. Begonnen als zandwingebied in de zeventiger jaren is Vlietland inmiddels uitgegroeid tot een bijzonder aantrekkelijk (gratis toegankelijk) recreatie- en watersportgebied waar jaarlijks circa een miljoen recreanten komen.
Het hart van Vlietland wordt gevormd door meren van in totaal circa 130 hectare. Dit watergebied is uitermate geschikt voor allerlei vormen van watersport. U kunt er onder meer surfen, zeilen, roeien, kanovaren, zwemmen en vissen.
De voorzieningen in Vlietland zijn op actieve recreatievormen afgestemd. Zo vindt u er o.a. een haven aan de Vliet, een haven aan een binnenmeer, een zeilschool, een roeivereniging, een kanocentrum, een locatie voor de verhuur van waterfietsen, kano’s, zeil-, motor- en roeiboten, een adventureterein, een camping, een watersportvereniging, een surfvereniging, een stalling voor kano’s en surfplanken, een restaurant en meerdere horecapaviljoens. Verder zijn er vele stranden waaronder één voor naturistische recreatie. Ook zijn er volop mogelijkheden voor wandelaars, fietsers en ruiters. In Vlietland staat variatie voorop!
Nu is het vooral ‘s zomers druk in Vlietland. Teneinde het gebied het hele jaar door goed te laten gebruiken zal er binnenkort begonnen worden met de verdere inrichting van het gebied. Extra sport-, recreatie- en verblijfsvoorzieningen zullen Vlietland binnen enkele jaren één van de meest veelzijdige en aantrekkelijke recreatiegebieden van Nederland maken.
Vlietland ligt midden in de Randstad langs de rivier de Vliet, tegenover Voorschoten en tussen Leiden en Leidschendam. Vanaf de rijksweg A4 neemt u de afslag (7) Vlietland/Leiden. Bij Voorschoten komt u met de fiets in Vlietland door bij het Frans Halsplantsoen of de Kniplaan de brug over te gaan. Vanuit Leiden en Leidschendam volgt u met de fiets de weg langs de rivier de Vliet en de borden Vlietland.
N.B. De enige juiste naam voor het recreatiegebied aan de Vliet tegenover Voorschoten en gelegen tussen Leiden en Leidschendam is Vlietland. Vlietlanden is een natuurgebied bij Vlaardingen.

Verleden & heden van Vlietland
Het recreatiegebied Vlietland -gelegen tussen Den Haag en Leiden- zal binnen enkele jaren uitgroeien tot het meest complete watersport- en recreatiegebied in Zuid-Holland. Het gebied is circa 300 hectare groot en is berekend op maximaal 20.000 bezoekers per dag. Jaarlijks bezoeken circa een miljoen mensen het recreatiegebied Vlietland.

De historie van het gebied
Vlietland ontleent haar naam aan de rivier de Vliet, het tegenwoordige Rijn-Schiekanaal, dat het recreatiegebied aan de westzijde begrenst.
De Vliet werd rond 50 na Christus onder leiding van de Romeinse legeraanvoerder Corbulo gekanaliseerd om daarmee de Romeinse troepen die tot aan de Oude Rijn gelegerd waren, te kunnen bevoorraden en zonodig versterken. Op deze wijze werden de al bevaarbare rivier de Maas en de rivier de Schie verbonden met de Oude Rijn.
Corbulo diende eerst als veldheer onder de keizers Claudius en Nero. Na een consulschap in Rome werd Corbulo benoemd tot commandant van het belangrijke leger aan de beneden Rijn. "Fossa Corbulonis" werd de verbinding tussen Maas en Rijn genoemd.
Tussen de rivier langs Delft -de Schie- en de Vliet lag een dam, omdat er in Delfland en Rijnland verschillende waterpeilen waren. Deze dam werd de "Leidschendam" genoemd. Het huidige Leidschendam, de gemeente waarin Vlietland ligt, ontstond rond deze dam, die overigens in 1648 werd vervangen door een sluisje dat tot twee jaar geleden met de hand werd bediend en nog geheel in originele staat verkeert.

Het ontstaan van Vlietland
Het huidige recreatiegebied Vlietland bestaat uit vier polders: de Rietpolder, Spekpolder, Hofpolder en Meeslouwerpolder. Het totale recreatiegebied meet bijna 300 hectaren. De polders werden tegen het einde van de 16e, begin 17e eeuw gesticht. De oudste is de Spekpolder, aangelegd in 1578 en zo genoemd omdat de Spanjaarden, die vanwege hun eetgewoonten de bijnaam "Spekken" hadden, na het beleg van Leiden de wijk namen naar dit terrein. De polders werden bemalen en vormden daarna goede grond voor boeren. Tot 1969 werd in Vlietland veeteelt bedreven. In dat jaar kwam daar een einde aan. Alle gronden werden gekocht door een aannemerscombinatie en een aantal particulieren die grote mogelijkheden zagen in zandwinning. De boerderijen verdwenen, het voormalige grasland werd ingedijkt en geschikt gemaakt voor ontgronding en zandwinning.
Allerlei problemen maakten het voor de initiatiefnemers van dit project noodzakelijk hun eigendommen al na korte tijd te verkopen. De nieuwe eigenaar werd de Volker Stevin Combinatie. De doelstelling van Volker Stevin was tweeledig. Ten eerste het winnen van ongeveer 14 miljoen kubieke meters zand en ten tweede het creëren van een recreatiegebied. Het bereiken van deze doelstellingen werd echter onmogelijk gemaakt doordat de vraag naar zand ver achterbleef bij de verwachtingen.
Grote projecten die bijna aanbesteed waren gingen op het laatste moment niet door. Onder druk van milieuactivisten werden de zogenaamde "Leidsebaan" en de Rijksweg 11 afgestemd en ook de verlengde Landscheidingsweg en het industrieterrein Leizo (Leidschendam Zuid-Oost) bleven bij plannen in plaats van de verwachtte grote afzetlocaties voor zand.
Met de ontwikkeling van het recreatiegebied, zoals dat na de zandwinning was voorzien, verliep het zo mogelijk nog slechter. Alle voorstellen van Volker Stevin ten aanzien van de inrichting van Vlietland als recreatiegebied werden keer op keer door de gemeente Leidschendam afgekeurd (onder andere een bungalowpark en een themapark).

Verkoop aan de Provincie Zuid-Holland
Onder de gegeven omstandigheden besloten de bestuurders van Volker Stevin Vlietland te verkopen aan de Provincie Zuid-Holland. Hierbij werd het recht tot zandwinning bedongen alsmede het exclusieve recht tot ontwikkeling en particuliere exploitatie van gronden in Vlietland. In het begin van de jaren tachtig leed Volker Stevin aanzienlijke verliezen door een recessie in de wereldeconomie. Dit bracht Volker Stevin ertoe alle branche-vreemde activiteiten af te stoten. Zo kwam in 1984 de weg vrij om Recreatiecentrum Vlietland B.V. -houdster van de eerder genoemde rechten- te verkopen.

Recreatiegebied in het hart van de Randstad
Eenmaal in het bezit van de gronden in Vlietland gingen de beleidsmakers van de Provincie Zuid-Holland aan de slag een inrichtingsplan voor Vlietland te maken en goedgekeurd te krijgen. In 1982 verklaarden Gedeputeerde Staten zich akkoord met een inrichtingsplan voor Vlietland waarvan de kosten werden geraamd op circa 30 miljoen gulden. Door het Ministerie van Landbouw en Visserij werd een subsidie gegeven van 75 % van de totale investeringen in dit recreatiegebied. Vlietland kwam in aanmerking voor deze subsidie omdat het past in het beleid om op plaatsen van intensieve verstedelijking -en dan vooral in de Randstad- tegenwicht te creëren in de vorm van recreatiegebieden. Vanaf 1992 is Vlietland met de auto bereikbaar via Rijksweg 4 (afslag 7, Vlietland, Leiden Zoeterwoudedorp) en met de fiets via bruggen over de Vliet bij Voorschoten en Leidschendam, de Oostvlietweg in Leidschendam en de Vlietweg in Leiden. Vlietland is het grootste recreatiegebied van de provincie Zuid-Holland.

Public Private Partnership
Zoals gezegd, zijn de rechten voor bedrijfsmatige ontwikkeling en exploitatie in Vlietland in handen van Recreatiecentrum Vlietland B.V.
Dit gegeven wordt niet betreurd door de Provincie Zuid-Holland. Integendeel: men heeft uit het verleden geleerd dat particulier initiatief, gegrond op commerciële basis, marktgerichter, efficiënter en daardoor goedkoper uitpakt dan wanneer voor een op ambtelijke basis geschoeide organisatie wordt gekozen. Zo werd, al lang voordat het nu in zwang zijnde begrip Public Private Partnership bekend was, de ontwikkeling van Vlietland volgens dit samenwerkingsmodel ter hand genomen. Na jaren van intensieve arbeid van de Provincie Zuid-Holland en Vlietland B.V. is Vlietland uitgegroeid tot een aantrekkelijk (water)sport en recreatiegebied.
Om een idee te krijgen van de enorme afmetingen van Vlietland: het gebied is twee maal zo groot als het attractiepark Duinrell en ongeveer even lang als de Kagerplassen!

Een scala van toekomstige faciliteiten
Nu alle overheden hebben ingestemd met de verdere inrichting van Vlietland, zullen er grote investeringen gepleegd gaan worden ten behoeve van een uitgebreid aantal faciliteiten voor actieve- en passieve recreatie. De gemeente Leidschendam Voorburg, de Provincie Zuid-Holland, de Rijksoverheden, de minister van VROM en de Tweede Kamer hebben ingestemd met een scala van sport- en (verblijfs)recreatieve voorzieningen die het hele jaar geopend zullen zijn. Naar verwachting kan met de realisatie van deze faciliteiten worden begonnen medio 2009.

Veel voorzieningen reeds in gebruik
Nu al zijn er in Vlietland veel exploitaties ten behoeve van de recreatie. Zo vindt men er onder meer: een buitenhavenhaven voor circa 500 boten, een binnenhaven voor circa 400 boten, een rondvaartboot, een kanocentrum, een zeilschool, een horecapaviljoen bij de binnenhaven, twee horeca-uitgiftepunten bij de stranden, een locatie voor de verhuur van zeilboten, surfplanken, kano's, waterfietsen, motorboten en roeiboten, een camping, een stalling voor watersport- en recreatiematerialen, een adventureterrein, een roeivereniging, een watersportwinkel, een surfvereniging, een zeilvereniging en een scheepsreparatiewerf.
De meeste exploitaties zijn door Vlietland B.V. in erfpacht of huur uitgegeven.
Naast de genoemde exploitaties zijn er prachtige stranden voor surfers, zwemmers en naturisten, ligweiden, een enorm padenstelsel voor wandelaars en fietsers en een uitgebreide infrastructuur ten behoeve van recreanten die per auto het gebied binnenkomen en daar willen parkeren.
Het bijzondere van de inrichting van Vlietland ligt in het gegeven dat iedere doelgroep de ruimte en entourage krijgt aangereikt die het mogelijk maken optimaal op de gewenste wijze van Vlietland te genieten!

Vogelplas Starrevaart
Ten oosten van recreatiegebied Vlietland bevindt zich Vogelplas Starrevaart. De uitkijktoren bij de Kniplaan geeft een goed overzicht van het gebied. De schuilhut "De Vogelknip" maakt het mogelijk de vogelbevolking van nabij gade te slaan. Een wandeling om de plas is zeer de moeite waard.

De Vogelplas Starrevaart ligt even ten noorden van Leidschendam. Het gebied is pas een paar jaar volop in ontwikkeling, maar dat is dan ook niet kinderachtig. 180 vogelsoorten bezoeken de plas en zijn - wat misschien nog belangrijker is - voor de liefhebber goed in het vizier te krijgen omdat er slikplaten in het water zijn, waar het krioelt van de steltlopers en andere watervogels. Zij dribbelen als het ware op een toneelpodium of een catwalk.

De vogelplas Starrevaart is sinds 1995 ingericht en is een een belangrijk fourageer gebied voor vele soorten vogels die er in grote aantallen voor korte of langere tijd verblijven.
De vogelplas ligt in het gebied Vlietland en Leidschendammerhout, tussen Leiden en Leidschendam vlak langs de A4 en aan de westkant grenzend aan het Rijn-Schiekanaal. In de gemeente Leidschendam.
De vogelplas Starrevaart is aangelegd als vervanging van een natuurgebied dat zich bevond in het noordelijke deel van Vlietland, de Meeslouwerpolder. In deze polder wordt vanaf 1985 zand gewonnen.
De plassen in het naastgelegen gebied Vlietland zijn ontstaan doordat er vanaf 1965 een zandwinplas was ten behoeve van wegen en woningbouw, tegenwoordig is het een belangrijk recreatiegebied met veel groen en water.

SnowWorld Zoetermeer beschikt over drie pistes, waarvan de langste 210 meter is - het bijbehorende dalingspercentage is 20%. SnowWorld Zoetermeer bestaat naast de skipisten uit verschillende restaurants en een fitness centrum.
SnowWorld Zoetermeer werd in december 1996 geopend. Het was de eerste indoor skibaan met echte sneeuw van Europa. Nu zijn er twee pistes met een lengte van 160 meter en één piste met een lengte van 210. De derde piste bestaat sinds december 2003.
Inmiddels zijn er plannen om SnowWorld verder uit te breiden. Er moet een wedstrijdpiste met een lengte van 300 meter komen en bovenin een nieuw restaurant met uitzicht over de wijde omgeving. Verder komt er een kinderland met een kleine schaatsbaan en een kleine springschans.

Het Buytenpark bestaat uit twee gedeeltes. Het 'oudere' laaggelegen traditionele park, met aangrenzend een begraafplaats en sportvelden en het 'jongere' heuvelachtige gedeelte. In het park zijn verschillende grotere waterpartijen te vinden. In het oude gedeelte zullen de bos- en parkvogels van Zoetermeer aangetroffen worden. De heuvels en de daartussen gelegen waterpartijen zijn voor de vogelaar die meer wil interessanter. De heuvels zijn de restanten van een puinstort, afgedekt met een laag aarde. De heuvels steken tot 25 meter boven het maaiveld uit.
Het Buytenpark geniet in bepaalde kringen landelijke bekendheid vanwege de trekvogeltellingen die hier vanaf het najaar van 2000 gehouden worden. De waarnemingen verricht tijdens deze tellingen worden uitgebreid beschreven op de website van de telpost van het Buytenpark . Tijdens deze tellingen is gebleken dat verschillende soorten zangvogels (dag- en nachttrekkers) het Buytenpark gebruiken als rustplaats tijdens de trek. Er is daarbij waargenomen dat deze zangvogels van grote hoogte uit de lucht komen vallen om in het Buytenpark te landen. Dat levert dan bovenop de kale, meest noordelijke heuvel, waarnemingen op van soorten als Bonte Vliegenvanger, Zwarte Roodstaart, Tjiftjaf, Goudhaantje, Duinpieper, Grote Pieper, Ortolaan en IJsgors, die zo allen kortstondig de telpost een bezoekje brengen. Gebruikelijkere soorten zijn de Tapuit , Paapje en Roodborsttapuit die tijdens de najaarstrek hier meerdere dagen achtereen pleisterend waargenomen worden. Tijdens de voorjaarstrek is het Buytenpark een goede plaats om de Beflijster te treffen. In het voorjaar van 2002 verbleven hier in een periode van aanhoudende noordelijke winden ruim een week meerdere exemplaren in de buurt van de steenhopen die op verschillende plaatsen in het park aangebracht zijn. Het Buytenpark is zonder twijfel de beste plek in Zoetermeer om de vogeltrek te observeren. Het voordeel van het Buytenpark naast de eerder genoemde aantrekkingskracht voor zangvogels is het fantastische uitzicht en de trekvogels die veelal op ooghoogte langs komen vliegen.
Niet alleen voor de vogeltrek, maar ook voor de zomer- en de wintergasten is het Buytenpark een aantrekkelijke gebied. Karakteristieke broedvogels van het Buytenpark zijn de Grasmus en de Bosrietzanger die in de ruigtevegetatie broeden, de Bergeenden die broeden in de overal aanwezige houtstapels en hun jongen grootbrengen in de waterpartij op de grens met de Grote Polder en de Ransuil die in de schemering jagend tussen de heuvels waargenomen kan worden. In de rietveldjes aan de westkant van het park komen regelmatig soorten als Blauwborst , Rietzanger en Bruine Kiekendief tot broeden. Op het graslandje broeden Kieviten en Tureluurs . In 2002 zong gedurende enkele weken een Grote Karekiet in een rietkraag bij Intratuin. In de zomermaanden foerageren regelmatig Lepelaars in de plasjes in het westen van het park. 's Winters maak je met wat geluk in het Buytenpark kans op soorten als Velduil , Blauwe Kiekendief en Houtsnip . Gewoonlijk zie je hier altijd Torenvalken , hoor je hier de Waterral en zie je in de plassen vaak groepen Grote Canadese Gans en Nijlgans en natuurlijk diverse eendensoorten.

De Zoetermeerse of Nieuw Drooggemaakte Polder
Het gebied tussen de Voorweg, de Leidsewallenwetering en de Meerpolder werd van 1767 tot 1771 met behulp van vier molens drooggemalen. Het gebied kreeg de naam Zoetermeerse of Nieuw Drooggemaakte Polder. Later werd de naam veranderd in Nieuwe Polder. De vier molens werden in 1877 afgebroken en vervangen door een stoomgemaal, met de naam Nieuwe Polder. Het gemaal sloeg net als de vier molens het water uit op de Noord-Aasche Vliet. Het gemaal heeft tot 1990 dienst gedaan, zij het vanaf eind van de jaren zeventig als reserve. Een nieuw gemaal dat zich in een klein gebouwtje naast het oude gemaal bevindt, heeft de taak overgenomen. De oude in- en uitstroom en de dijk waar het gemaal tegenaan is gebouwd, zijn nog intact. Het gebouw van het stoomgemaal staat er nog steeds en is in 1991 op de gemeentelijke monumentenlijst geplaatst. De stoommachine is wel verdwenen en de schoorsteenpijp is afgebroken. De strook tussen Broekwegkade en de Leidschewallenwetering werd Het Lange Land genoemd. Het huidige wijkpark herinnert daar nog aan.

Park Weidse Weide
Het wijkpark Weidse Weide (1980) is ontworpen met een kavelstructuur, zoals dit stuk polder er vroeger ook uitzag. De kavels staan haaks op de wetering, zoals destijds het bouwland. Water uit de wetering wordt ingelaten in het park en onderaan de dijk is een drassige zone ontstaan waar de natuur zich vrijelijk ontwikkelt.

De Noord-Aa is eind jaren 60 ontstaan doordat de gemeente Zoetermeer een zandwinningput moest creëren voor de aanleg van nieuwe woonwijken en wegen. In 1984 en 1999 hebben ze deze zandwinning nogmaals herhaald, waardoor er nu een plas is ontstaan van 90 hectare groot. Het meest fantastische is dan zeker dat er een ontzettend mooi recreatiegebied omheen is ontstaan wat bestaat uit het "Prielenbos", oude molens en stranden, waardoor het gehele gebied een grootte heeft bereikt van 110 hectare groot. Het Zoetermeerse natuurschoon is geheel verwijderd van de stadse woonwijken en overige drukte. Door de provincie Zuid-Holland wordt de Zoetermeerse Noord-Aa reeds vele jaren geroemd om zijn schone water.

't Geertje in het kort
't Geertje is een veelzijdige biologische veehouderij in het Groene Hart van de Randstad. Op het Geertje kun je de boerderij van vroeger herleven. Hier worden namelijk alle landbouw dieren kleinschalig gehouden. Zo zijn er o.a. 120 melkgeiten, 22 melkkoeien, 40 varkens, 100 legkippen, 20 loslopende kippen en 5 paarden.
Van de melk van onze koeien en geiten maken wij kaas en zuivelproducten die we weer in onze boerderijwinkel verkopen, samen met vele andere biologische streekproducten. Ook hebben wij een boerderijrestaurant waar u deze producten kunt bestellen of waar u gewoon kunt genieten van bijvoorbeeld een kopje koffie, broodje kaas of een pannenkoek. Daarnaast verhuren wij ook nog boten, kano’s en fietsen en kunt u een nachtje op de boerderij overnachten in een tentje of in 1 van onze trekkershutjes. Er zijn ook mogelijkheden voor bedrijfsuitjes, kinderpartijtjes, vrijgezellenfeestjes etc.
Op het ruime erf van ’t Geertje groeien veel verschillende planten, bomen en struiken. Voor het fruit hebben we allerlei soorten geplant van appel, peer, abrikoos tot moerbei, mispel, kruisbes en pruim. In het voorjaar planten we de viooltjes en in de zomer domineert de geranium. Verder zijn er nog verschillende bomen en struiken die er vanuit de natuur zelf groeien zoals de wilg, berk, els, esdoorn en es, kastanje, linde en soorten waar ik de naam niet van ken.
Tussen de gebouwen en bomen door is er nog volop ruimte voor wat er maar groeien wil en dat zijn dan voornamelijk brandnetels onder de bomen en riet aan de waterkant. Deze natuurlijke variëteit aan planten biedt weer ruimte voor een variëteit aan dieren. In de grond hebben we het bodemleven. We zien het niet maar het is een wereld aan micro-organismen die uiteindelijk de planten weer voeden. Dit zorgt voor een wereld aan insecten waar vervolgens weer de vogels op afkomen. Vooral in het voorjaar laten zij zich horen, velen in soort. De Ooievaar, kerkuil, boerenzwaluw, koekoek, specht, karakiet, winterkoninkje, merel, roodborstje en honderden spreeuwen en mussen.

Hein en Mien van Rijn kwamen hier in 1948 wonen en maakten de start met 11 koeien, 2 zeugen en 10 kippen. Er kwamen 10 kinderen en zo werd het ‘oude turfstekershuisje uit 1800 ’ goed vol. Het ‘huisje’ staat er nog steeds en wordt ook nu nog bewoond door Wim, Ada en de kinderen.
Mien en Hein verhuurden ook roeiboten. Misschien een leuk weetje is dat koningin Beatrix vroeger in haar studententijd een keertje bij Hein en Mien een bootje heeft gehuurd. Jaren later (2005) brachten ook Willem Alexander, Maxima en Amalia een onverwachts bezoekje aan de boerderij. In 1963 werd een nieuwe koeienstal gebouwd –het tegenwoordige restaurant- die ruimte bood aan 26 koeien en 8 stuks jongvee. Hierdoor kreeg het gezin meer ruimte want de oude koeienstal werd hun keuken. Naast de koeien kwamen er nog eens 5 schapen en 40 kippen bij.
In 1982 nam de oudste zoon Wim met zijn vrouw Ada de boerderij over. De in de Geerpolder gelegen boerderij kreeg de naam ´t Geertje. Onder deze naam breidde zij de boerderij verder uit tot wat het nu is. Inmiddels vormen zij een maatschap met hun oudste zoon Rick die de boerderij in de toekomst zal gaan overnemen.

Welkom in Polderpark cronesteyn
Polderpark Cronesteyn ligt in de Kleine Cronesteynse polder, ook wel Knotterpolder genoemd. De polder ligt tussen de A4, de spoorlijn naar Alphen aan de Rijn, het Rijn-Schiekanaal en de N 206. De grootte is ca. 90 ha. In 1975 kwam Cronesteyn in handen van de gemeente Leiden. In 1982 werd het polderpark gerealiseerd naar het ontwerp van Evert Cornet. Het park is geworden tot ontmoetingsplek, rustpunt, historisch monument en speciaal biotoop. In het park zijn wandel en fietspaden aangelegd, op de fietspaden is ook goed te skaten. Daarnaast zijn er o.a. een moerastuin, een waterspeelplaats, een landgoedbos en een camping te vinden. Ook is er een bos waar ieder jaar reigers broeden. Het bezoekerscentrum Het Reigersbos in Polderpark Cronesteyn heeft een tentoonstellingsruimte, de Evert Cornetzaal en een theehuis. In de Evert Cornetzaal zijn wisselende tentoonstellingen te zien die meestal de natuur als uitgangspunt hebben.
Het Polderpark Cronesteyn is het grootste park van Leiden met 6 kilometer wandelpad, 5 kilometer fiets- en skeelerpad, een ruiterpad en een waterspeelplaats met waterpompen en houten vlotten. Er zijn door het jaar heen 200 verschillende plantensoorten uit het Zuid-Hollandse weidegebied te vinden en ruim 50 soorten vogels zijn er te zien of te horen.

Leidens ontzet tocht, startplaats Leiden, datum 3 oktober 2009, nabeschouwing: