---

Westergo wandeltocht op 4 februari 2006, route-informatie:































Westergo wandeltocht op 4 februari 2006, historie omgeving:

Waarom noemt men inwoners van Oldenboorn 'toermjitters'?
Volgens de overlevering wilden de inwoners van het Friese Oldenboorn een kerktoren bouwen die hoger was dan die van het naburige Tzum. Daarom lieten ze een afgezant de toren van Tzum opmeten. Volgens het verhaal sneden de Tzummers echter stiekem een stuk van het meetlint af, zodat de Oldenboornse toren toch lager werd dan die van Tzum. Oldenboorners heten dankzij dit verhaal toermjitters, (torenmeters) en Tzummers worden wel lyntsesnijers (lintjesnijders) genoemd.

Geschiedenis
Het dorpje Ried, of Rie in het Fries, 7 km ten Noordoosten van Franeker vormde tot de herindeling in 1983, samen met de dorpjes Achlum, Boer, Midlum, Peins, Schalsum, Tzum, Zweins, Herbayum, Dongjum, Hitzum en enkele buurtschappen, de gemeente Franekeradeel. De plaats Franeker vormde het natuurlijk middelpunt van deze gemeente, maar behoorde er niet toe.
Na 1983 behoort Franeker en een gedeelte van Barradeel tot de gemeente Franekeradeel. Ried telt ongeveer 400 inwoners. Vroeger was het grootste gedeelte van de bevolking werkzaam in de landbouw. Tegenwoordig is het merendeel werkzaam in de diensten - sector en de nijverheid.

Woonzorgcentrum Martenahiem ligt aan de Dekemastraat in Tzum. De geschiedenis zegt dat de ouderenzorg in de vorige eeuw in Tzum geregeld werd door het armenbestuur die ook het armenhuis runde. Dit armenhuis stond op een andere plaats dan het huidige Martenahiem. In 1956 werd een voor die tijd een modern nieuw bejaardenhuis gebouwd aan de Dekemastraat. Het had een capaciteit van 76 kamers en werd genoemd naar Ds Martena, een dominee die zijn sporen verdiend had in Tzum. Het armenhuis hield op om te bestaan omdat het niet meer voldeed aan aan de eisen die gesteld werden aan de huisvesting voor bejaarden. In de loop der jaren werd het bejaardenhuis verbouwd en werden de kamers groter gemaakt door van twee kamers één kamer te maken. Hierdoor werd de capaciteit gehalveerd. In 2000 is het oude Martenahiem helemaal afgebroken en is er een mooi nieuw zorgcentrum voor in de plaats gekomen, dat voldoet aan de eisen van de tijd.

In de gemeente Franekeradeel, met een oppervlakte van ongeveer 10.000 hectare, is de stad Franeker van oudsher het centrum. Om de stad liggen de volgende zestien dorpen: Achlum, Boer, Dongjum, Firdgum, Herbaijum, Hitzum, Peins, Pietersbierum, Oosterbierum, Ried, Klooster Lidlum, Schalsum, Sexbierum, Tzum, Tzummarum en Zweins. In totaal wonen er iets meer dan 20.000 mensen in de gemeente, ongeveer 13.000 in de stad en de rest over de omringende dorpen verspreid.
Franeker heeft zich in de Middeleeuwen ontwikkeld tot de belangrijkste nederzetting van noordelijk Westergo. Dat gebied was een eiland, het werd omspoeld door de zee, de Middelzee en de Marneslenk. De kwelderstreken lagen onbeschermd voor een bij tijd en wijle onstuimig hoge zee en de bewoners trachtten lijf en goed veilig te stellen op de terpen. De streek rond Franeker was in de 11e/12e eeuw vermoedelijk het eerste gebied in Friesland waar een zekere vorm van openbaar bestuur werd georganiseerd. Ook vonden er de eerste experimenten plaats voor een nieuwe wijze van bescherming door dijkaanleg. Dit zorgde ook economische voorspoed: het land raakte zo minder verzilt en kon langer worden gebruikt.
Franeker had een belangrijke positie in Franekeradeel, in de Vijf-Delen en in heel Westergo en was een aantrekkelijke plaats voor hoofdelingen, de tot bestuurlijke macht gekomen grootgrondbezitters. Zij bouwden in Franeker hun stinsen. Ambachtslieden en handelaren volgden. Franeker verwierf in 1402 marktrechten en spoedig werd het bestuur ook zo georganiseerd dat Franeker een stad genoemd kon worden.
In 1585 kreeg Franeker een universiteit. Tot 1811 kon men in Franeker theologie, rechten, medicijnen, klassieke talen, wijsbegeerte en wis- en natuurkunde studeren. De aanwezigheid van wetenschappers had een enorme uitstraling en hiervan profiteerden ook herbergiers, kooplieden en ambachtslieden. De stad trok beroemdheden als Descartes, prins Friso van Oranje, Peter Stuyvesant en niet te vergeten Anna Maria van Schurman.
In 1984 worden de voormalige gemeenten Franekeradeel, Franeker en een deel van Barradeel samengevoegd tot de gemeente Franekeradeel met als hoofdplaats Franeker. De voormalige academiestad is nu vooral bekend door het Eise Eisinga Planetarium, het kaatsen en het Psychiatrisch Ziekenhuis.
De Oudheidkundige Vereniging Barradeel organiseerd contact-avonden, waar lezingen gehouden worden over interessante onderwerpen uit de geschiedenis van de oude gemeente Barradeel. Bovendien worden er excursies georganiseerd.
Op het internetadres www.oudbarradeel.nl vindt u veel informatie over de historie van de oude gemeente Barradeel.
Voor oude ansichtkaarten van de gemeente, verwijzen wij u naar de website http://www2.pbf.nl/maps/franeker.htm.
Op de site www.friesverleden.nl en www.fryskferline.nl kunt u een nederlands, resp. fries beeldverhaal zien over de geschiedenis van Wynaldum, Hogebeintum en Oudebildtzijl.


Tsjom

Het terpdorp Tzum ligt ongeveer 4 km ten zuidoosten van Franeker en maakt deel uit van de gemeente Franekeradeel.

Het bij Tzum behorende buitengebied is vrij uitgestrekt, vooral naar het westen, zuiden en zuidoosten, waar de Lollumerweg, de Slachtedijk en de Plattedijk de begrenzing vormen. Buurtschappen en alleenstaande boerderijen, veelal op terpen gelegen, waren vanuit het dorp vaak alleen maar bereikbaar via opvaarten of polderdijken. Enkele van deze buurtschappen zijn onder meer Tritzum, Fatum, Tolsum, Laakwerd, De Vlearen, “t Slot en Holprijp.


Tzum is een typisch terpdorp. Op de vrij hoge en omvangrijke terp staat de kerk met daarnaast de in de wijde omtrek opvallende toren. De toren is 72 meter hoog; de romp meet 31 meter en de spits 41 meter. De toren in zijn huidige vorm is in de jaren 1548/1549 gebouwd door torenmeester Cornelis Claasz. De stijl is laatgotisch.
De kerk is oorspronkelijk romaans, maar heeft in de loop der jaren verschillende verbouwingen ondergaan, waarvan die van 1881 het meest ingrijpend was. Vooral van het interieur en aan de zuidkant van de kerk is veel van het oude verdwenen.Sinds het samengaan van de Gereformeerde Kerk en de Hervormde Gemeente van Tzum in een SOW gemeente draagt de kerk de naam Johanneskerk.Het Gereformeerde kerkgebouw aan de Wommelserweg is inmiddels in particuliere handen overgegaan.

De kern van het dorp bestaat uit de Voorstraat (de verbinding tussen terp en vaarwater) met daaraan evenwijdig de achterstraatjes (achterbuorrens). De oude bebouwing aan de buitenzijde van de achterbuorrens is in de 50er en 60er jaren afgebroken (gesaneerd!) en vervangen door nieuwbouw. De oude haven is gedempt evenals de oostelijke en westelijke opvaarten die als het ware het dorp omsloten.
Langs de uitvalswegen naar Franeker, Wommels en Wjelsryp is een soort lintbebouwing ontstaan.
Naderhand heeft het dorp een uitbreiding gekregen met een aantal nieuwbouwwijken, waardoor de oppervlakte meer dan verdubbeld is. Een laatste uitbreidingsplan wordt gerealiseerd aan de Franekerweg.

Buiten de Johanneskerk en –toren heeft Tzum niet veel monumenten. Opvallend zijn wel een aantal topgevels aan de Voorstraat, het oude schoolgebouw uit 1830 tegenover de kerk (nodig aan restauratie toe!), de voormalige pastorie uit 1868 naast de kerk en 1 km buiten het dorp, richting Franeker, het wit gestuukte elektrische gemaal van de Zuiderpolder, in de volksmond nog altijd “het stoomgemaal” genoemd.

Ondanks de verschillende uitbreidingen is het aantal inwoners ongeveer gelijk gebleven. Momenteel telt Tzum ongeveer 1200 inwoners.
Van oorsprong is Tzum een echt agrarisch dorp en hadden bijna alle Tzummers, rechtstreeks of zijdelings, hun inkomen uit het boerenbedrijf. In deze tijd vindt het grootste deel werk buiten het dorp, meest in Franeker, Leeuwarden of elders. Helaas is Tzum gedurende de laatste decennia een aantal voor het dorp toch belangrijke voorzieningen kwijtgeraakt. Zo sloot de zuivelfabriek, deed de Rabobank de deuren dicht en verdween de laatste van de oorspronkelijk wel zeven kruidenierswinkels.
Gelukkig zijn er nog veel positieve zaken op te noemen die het dorp leefbaar maken en houden.
Aan de Dekemastraat staat het zorg- en bejaardencentrum Martenahiem met .. zorgplaatsen en 23 aanleunwoningen. Martenahiem maakt deel uit van zorgcentrum De Greidhoeke.
De “Staetlânsskoalle”, de basisschool aan de Smidsreed, bloeit als nooit tevoren. Naast de kerk, aan de Nieuwbuurtsterweg, vinden we het prachtige gemeenschapscentrum “de Moeting”, met een ruime gym- annex feestzaal en in de oude pastorie veel vergaderruimte. Verschillende verenigingen hebben hier hun thuishonk.
Ook wat de middenstand betreft zijn we nog goed voorzien. Middenstanders en bedrijven hebben zich verenigd in de “Tsjommer Ûndernimmersferiening”. In Tzum hebben we nog een warme bakker, waar we ook terechtkunnen voor eenvoudige postzaken, een zelfslachtende slager, een bloembinderij, een hoveniersbedrijf, een autobedrijf met tankstation, een autorijschool, een aantal transportbedrijven, een aantal loonbedrijven, een fouragehandel, een aantal timmer/bouwbedrijven, een dakdekkersbedrijf en buiten het dorp een kuikenmesterij en een kippenboerderij voor scharreleieren.Verder kunnen we nog kamperen bij de boer, wat gaan drinken in het café en een ijsje kopen in de cafetaria.
Ook wat de culturele kant betreft is er de nodige bedrijvigheid. Tzum beschikt over een bloeiende muziekvereniging (brassband), een gospelgroep en een toneelvereniging. Sportief gezien valt er ook genoeg te beleven. Duidelijk herkenbaar in het dorp zijn de ijsbaan (van de ijsclub), het kaatsveld in het centrum en het voetbalveld. De gymnastiekvereniging vindt haar onderkomen in “de Moeting”. Wellicht komt er binnen afzienbare tijd nog een tennisbaan bij.
Voor wie nog verder zoekende is: we hebben op het dorp ook nog een ouderensociëteit, een peuterzaal, een jeugdsoos, twee vrouwenverenigingen, een mannenvereniging, twee biljartverenigingen, een kaartclub en de nodige buurtverenigingen. Kortom, Tzum is een dorp waar het goed wonen is.


Uitleg van het wapen van Tzum / Tsjom

Tzum is een dorp in de gemeente Franekeradeel. Deze vroegere grietenij was verdeeld in vier zgn. “fjarndels”. Dit had te maken met de rechtsomgang in de middeleeuwen. De fjarndels moesten om de beurt een rechter (grietman) uit hun deel aanwijzen om de grietenij te besturen en het grietenijgerecht voor te zitten. Het dorpsgebied van Tzum was zo groot, dat dit op zich al een fjarndel was. Er waren hier 56 stemdragende plaatsen en in het dorpsgebied lagen wel 25 terpen en diverse buurten. Dit fjarndel was op zichzelf ook weer in vier delen verdeeld. Deze situatie treffen we in het ontwerp voor het dorpswapen aan: in vieren van groen en goud.
Van edele staten en stinsen die hier stonden is weinig meer over. Hottinga State, waar de Hottinga’s de Douma’s en de Burmania’s hebben gewoond; Oud- of Groot-Heerema; Nieuw-Heerema, waar de families Grovestins en Van Starkenborgh hebben gewoond. Van deze edele families is de rode leeuw in het wapen het symbool. In de wapens Herema, Burmania, Starkenborgh en de Hermana’s, die op een slot op Kouüm hebben gewoond, komen rode leeuwen op goud voor.
De toren van Tzum is de hoogste van alle dorpskerken in Friesland. De spits reikt tot 72 meter hoog. Naar een verhaal van Waling Dijkstra zouden twee ouderlingen uit Oldeboorn in Tzum op bezoek zijn geweest om de toren te meten met een touw. Zij wilden bij de kerk van hun dorp de hoogste toren van Friesland bouwen. De vrouw van de meester van Tzum had dat door en sneed op een bepaald moment een deel van het touw af, zodat Tzum de hoogste toren van de provincie behield. Hierom worden de Oldeboornsters “tuorkemjitters” genoemd en de Tzummers “Lyntsjesnijers”.
Het mes in de vorm van een dolk heeft daarom een plaats in het wapen gekregen. Deze dolk staat echter ook voor de strijd die hier in de 16de eeuw is geleverd op diverse momenten. De dolk is rood. Rood als kleur van strijd. De dolk is schuin geplaatst om de actie aan te geven.
Veeteelt is al heel lang het belangrijkste middel van bestaan in de omgeving van Tzum geweest. Reeds in de Romeinse tijd werd hier veeteelt bedreven. In de terp van Tolsum werd een wastafeltje uit de 1e of 2e eeuw na Christus gevonden, waarop een koopcontract stond geschreven, waarbij Stelus, zoon van Riparius, voor 115 sestertiën een rund verkocht aan Gargilius Secundus. Als getuigen fungeerden twee centurio’s van het 5de Romeinse Legioen.
Als herinnering hieraan staat in het eerste kwartier een zilveren runderkop. Als tegenhanger staat in het vierde kwartier een klaver, in de Friese heraldiek het symbool voor de veeteelt, of het bezit van weiland. Het groen van het 1e en 4e kwartier geeft de weilanden aan rondom het dorp.
In de vlag is zowel de vierdeling van het dorpsgebied als de torenspits in een bijzondere vlakverdeling in de hoofdkleuren van het wapen, groen en geel, terug te vinden. Het belangrijkste middel van bestaan, de veeteelt, wordt door de klaver gesymboliseerd en wel in rood en geel over de kwartilering van de vlag heen.






























Westergo wandeltocht op 4 februari 2006, nabeschouwing:


s Morgens om 09.00 uur vertrokken 489 wandelaars, met redelijk goed wandelweer ..
Van de 489 wandelaars liepen er 371 tegen administratie kosten, 15voor een beker, 11 hadden zich ingeschreven voor een schildje, 19 voor een wandbord en 73 wandelaars namen een medaille mee naar huis.
301 personen namen deel aan de 25 km en 134 aan de 40 km en voor de 50 km schreven zich 51 personenen in.
1 wandelaar gaf na 5 km de tocht door een blessure op, en 2 na 10 km.






























Westergo wandeltocht op 4 februari 2006, verslag: