De alternatieve homepage van de FLAL

FLAL wandeltocht vanuit Heerenveen op 29 januari 2005

datum

Skoterwald- wandeltocht

Voetbal Vereniging Heerenveen, Verlengde Cissy van Marxeldtlaan 1

openbaar vervoer

Arriva bus 10 vanaf busstation NS Heerenveen (V 7.46), aankomst halte 't Meer (7.50); daarna 20 minuten lopen.

Er is nog geen informatie beschikbaar over het parkoers.

Gemeentegeschiedenis

In 1551 ondertekenden de ‘heeren’ Van Dekema, Van Cuyck en Foeyts de oprichtingsakte van de Schoterlandse Veencompagnie, de op een na oudste Naamloze Vennootschap van Nederland. De oprichtingsakte van de oudste Nederlandse hoogveenkolonie is in feite de geboorteakte van Heerenveen. Voor het vervoer van de afgegraven turf lieten de ‘heeren van het veen’de Schoterlandse Compagnonsvaart en de Heerensloot graven. Het vaarwater werd gekruist door de verbinding Zwolle-Leeuwarden. De combinatie van kruising van wegen en waterwegen en de voortvarendheid waarmee de ‘heeren van het veen’ activiteiten ontwikkelden liggen ten grondslag aan het ontstaan van Heerenveen. Op zo’n plaats ontstond vaak een concentratie van middenstand en handel, hetgeen voor woningzoekenden en ondernemers weer aanleiding was tot vestiging in nabije omgeving. Zo ook in Heerenveen. In de negentiende eeuw groeide de nederzetting uit tot een plaats met veel patriciërs, deftige burgers en middenstand oftewel tot het ‘Friese Haagje’.

Heerenveen lag niet alleen op een kruispunt van wegen en waterwegen, maar ook op de grens van drie gemeenten: Aengwirden, Schoterland en Haskerland, de huidige buurgemeente Skarsterlân. Deze situatie stond de ontwikkeling van de plaats lange tijd in de weg. Samenvoegen was het beste en dat gebeurde uiteindelijk ook, maar hieraan ging een eeuwenlange discussie vooraf. Pas op 1 juli 1934 vond de herindeling van gemeenten plaats en vormen de beide gemeenten Aengwirden, Schoterland samen met een klein stukje van Haskerland de gemeente Heerenveen met Heerenveen als hoofdplaats.

Crackstate

Crackstate behoort tot de mooiste monumenten van Friesland. Sinds 1952 doet het dienst als gemeentehuis. In 1993 is een nieuw gemeentehuis met de ingang aan de K.R. Poststraat verbonden met het monumentale pand. In het historische Crackstate zetelen onder meer burgemeester en wethouders. De "achter groote sael" fungeert als trouwzaal.

Het statige huis is in 1648 als woonhuis gebouwd door Johannes Sytzes Crack. Hij liet het huis bouwen op de plaats waar zijn voorvader vermoedelijk in 1608 al een state bouwde: het eerste Crackstate. In het nieuwe Crackstate zitten delen van de oude state verwerkt. Tot 1833 deed het dienst als woonhuis voor opeenvolgende geslachten van de familie Crack. In dat jaar kreeg de rijksoverheid het gebouw in handen. Eerst werd het een "Regtbank van eersten aanleg" in het "Vrede-gerecht" en een "Huis van Arrest". Voor het "Huis van Arrest" werd later een afzonderlijke gevangenis achter Crackstate gebouwd. Toen de rechtbank in 1923 werd opgeheven, bleef de kantonrechter (de voormalige Vrederechter) in Crackstate zitting houden. In de Tweede Wereldoorlog oefende de bezetter een waar schrikbewind uit in de gevangenis. Meer dan zestig Nederlanders overleefden hun verblijf in de gevangenis niet.

Crackstate Carillon
Bijzonder is het koepeltje op Crackstate. Waarschijnlijk deed de decoratieve toren dienst als uitkijkpost om de landerijen rondom de state in de gaten te houden. In 1962 werd een beiaard van 37 klokken in de koepel geplaatst. In 1985 is het carillon gereviseerd en zijn de zeventien klokken vervangen. Het carillon kan zowel mechanisch als handmatig worden bespeeld. De Stichting Crackstate beheert het carillon.

Historie gemeentehuis Crackstate
Crackstate, juweel uit de turftijd

Crackstate was eeuwenlang de voornaamste woonstee van het geslacht Crack en zijn bloedverwanten. Het pand laat 350 jaar na de bouw nog op indrukwekkende wijze zien hoe de 'veenadel' op lucratieve wijze status, rijkdom en gezag uit de turfmakerij wist te vergaren.
Van 1605 tot 1626 was Hypolitus Roelofs Crack grietman van de voormalige grietenij Ængwirden. Hij stichtte in 1608 op de plaats van het tegenwoordige gebouw het eerste Crackstate.

Dit Crackstate was geen lang leven beschoren; in 1648 werd de state door een nieuw gebouw met die naam vervangen. Johannes Sydzes Crack, de toenmalige grietman, gaf in 1647 opdracht tot de bouw.

Jan Jacobs Groot, timmerman te Edam, bouwde het nieuwe Crackstate voor '21.750 caroliguldens van twintig stuivers'. Er werd weliswaar zeer degelijk gebouwd, maar uit een archiefstuk van de bouwheer blijkt dat de aannemer op vijftig punten van het bestek is afgeweken, wat tot veel gekrakeel en na lange arbitrage tot terugbetaling van een deel van de bouwsom leidde.

Van alle bewoners van Crackstate was Johannes Sydzes Crack ongetwijfeld de meest invloedrijke. Hij was grootgrondbezitter en miljonair en mocht nagenoeg heel Ængwirden, de kleinste van alle Friese grietenijen, zijn eigendom noemen. Wel omschreven als 'man van distinctie', reikte zijn invloed tot ver buiten de grenzen van Friesland. Voor iemand die niet tot de Friese adel behoorde, wist hij tot hoge posities te komen. Hij was lid van de Staten-Generaal namens Friesland, lid van het College ter Admiraliteit van Amsterdam en curator van de Franeker Hogeschool.

De Heerenveense grietman stierf, evenals de meeste Cracks, betrekkelijk jong. Johannes Sydzes mocht amper vier jaar op de state wonen. Zijn beeltenis, die van zijn vrouw Ansck van Lyclama en van Sydze, zijn (onbekwame) broer en diens vrouw Jeepke, hangen -in olieverf op paneel geschilderd- in de hal van het voormalige familiebezit, dat thans voornamelijk dienst doen als werk- en ontvangstruimte van het gemeentebestuur. Ansck overleefde haar man 15 jaar. Beiden liggen begraven onder een enorme met lofwerk gesierde zerk in het witte kerkje van Terband, dat Johannes Crack voor eigen rekening ten noorden van Heerenveen had laten bouwen.

De Cracks hebben een onmiskenbaar stempel op 't Heeren Veen van die tijd gedrukt. Toen de Amsterdamse predikant Johannes Franciscus Schouwen in 1727 zijn geboorteplaats weer bezocht bleek hij onder de indruk van de 'aanzienlijke Heerenhuizen'.

Rijk versierde voorgevels, sierlijk geornamenteerd en gedecoreerd, waren in de tijd van Johannes Sydzes Crack sterk in de mode bij zowel de adel als het patriciaat in Friesland.

De keus van de grietman was verre van slecht. Crackstate heet nu een van de zeer weinige zeventiende-eeuwse grietmanshuizen die in Friesland overeind zijn blijven staan. Het is bovendien het oudste gebouw in Friesland dat compleet in de barokstijl werd opgetrokken. Vooral interessant in de top van het imposante voorfront van Crackstate zijn de in de gevel uitgespaarde nissen. Bouwheer Johannes en zijn vrouw lieten zich daarin pontificaal voor het nageslacht vereeuwigen.

Laatste bewoonster was vrouwe Sophie Agnes Beatrix van Voss, weduwe van de in 1812 gestorven Martinus Bouricius van Idema. Op 7 januari 1833 kwam aan bijna twee eeuwen particuliere bewoning van de state een eind met de overname van het pand en bijbehorende grond door het rijk voor f 20.000,-.

Crackstate is een juweeltje van barokke architectuur. Uiterlijk is de zeventiende-eeuwse grandeur nog volop aanwezig. Wat het interieur betreft geldt dat in veel mindere mate. Sterker: van de originele betimmeringen en andere aankleding van het huis uit de vroegste tijd van de illustere grietmanswoning is bitter weinig over. De 'achter groote of westersael' (de huidige trouwzaal) oogt dan wel origineel, toch dateert de prachtig gesneden betimmering pas uit de eerste helft van de negentiende eeuw.

Blijkens een advertentie in de Leeuwarder Courant van 1767 -de familie wilde toen het kapitale onroerend goed afstoten- omvatte de 'grote, royale Heerenhuizinge' twintig grote en kleijne kamers, behangen en onbehangen, twee keukens, grote verwulfte wijn-,bier- en provisiekelders, ruime beschoten, linnen- en andere solders, rojaal voorhuis en gang met witte en blauwe stenen, zoals ook vloeren van desoorte sijn en achterste dwarssingels met schoone opgaande ypenbomen beplant'. Maar ook een grote schuur met stalling voor 16 koeien (koijers), een royale paardenstal voor twaalf paarden, beschoten en onbeschoten met desselfs Hovinge, Boomen en Plantages. Voorts: regenbakken, putten, pompen cecreten, en verdere commoditeiten alls seer hegt en sterk gebouwd. De trappen, solders, balken, schoorsteenmantels' meerendeels van swaar eikenhout'. Evenals dat nu (weer) het geval is, was Crackstate vroeger geheel door water omringd.

Na de overname door de Staat der Nederlanden werd het grote herenhuis een openbaar gebouw. Negentig jaar lang regeerde 'vrouwe Justitia' aan de Koemarkt. In 1923 is de rechtbank weer opgeheven; een lagere vorm van rechtspraak bleef bestaan in de vorm van een kantongerecht. Als medebewoner deed het registratiekantoor der rijksbelastingen zijn intrede op het 'slot'. Eveneens nog in de negentiende eeuw verrees achter het gebouw een afzonderlijk huis van bewaring. Sloop in 1972 betekende het einde van dat pand.

In 1952 zijn de bordjes voorlopig voor het laatst verhangen. Op 4 december van dat jaar keerde na een afwezigheid van anderhalve eeuw wederom een grietman op Crackstate terug. Nu in de status van burgemeester. De bekroning van een toepasselijke ruil die gemeente en rijk drie jaar eerder aangingen. Het rijk kreeg bij deze miljoenenruil ten behoeve van de belastingdienst het voormalige gemeentehuis in zijn bezit: de in 1640 gebouwde, monumentale Oenemastate aan het Van Harenspad. Oenemastate is vermoedelijk Heerenveens oudste huis. Het bleef bijna veertig jaar rijkseigendom en herbergt thans achter de markante voorpui een instelling van frivoler allure, namelijk een stadscafé. Oenemastate is nu particulier bezit.

Heerenveen in cijfers

Heerenveen is een dynamische, ondernemende gemeente met een positief ondernemersklimaat. Vooral de laatste jaren vond een sterke groei plaats, zowel wat betreft arbeidsplaatsen als woningen. Aan de oostkant is in 2000 begonnen met de bijzondere nieuwbouwwijk Skoatterwâld. Hier worden maar liefst 2500 woningen gebouwd. Voor bedrijven en kantoren zijn de komende tien jaar eveneens voldoende mogelijkheden. Door middel van actieve grondverwerving en het ontwikkelen van zowel het stationsgebied als Sportstad Heerenveen is er voor bestaande en nieuwe bedrijven ook in de nabije toekomst voldoende ruimte voor expansie.

De insteek van het gemeentebestuur is de gemeente Heerenveen verder te ontwikkelen als een aantrekkelijk regionaal stedelijk centrum omgeven door een vitaal platteland. Samen met andere betrokkenen wordt hard gewerkt om die doelstelling te realiseren. In dit rapport Feiten en Cijfer's de ontwikkeling in beeld gebracht. In één oogopslag is te zien hoe de bevolking, de werkgelegenheid, het aantal woningen en bedrijven zich hebben ontwikkeld. Groei alleen is evenwel niet voldoende. Groei dient ook gepaard te gaan met kwaliteitsverbetering. Ook daarvan geeft dit rapport een impressie.

‘Feiten en cijfers’ is bedoeld voor inwoners, bedrijven, studenten en alle anderen die zijn geïnteresseerd in het cijfermatige van de gemeente Heerenveen. De intentie bestaat om de cijfers regelmatig aan te passen. Op- en/of aanmerkingen ter verbetering van dit rapport en de dynamiek van de gemeente Heerenveen zijn welkom.

Na beschouwing
Om 09.00 uur precies starten 577 wandelaars, het weer was prima. Mooi weer niet te koud, m.a.w. prima wandelweer. Er kwamen 399 wandelaars aan de start voor de 25 km en 177 dapperen waagden zich op de 40 km 1 wandelaar vond het na 15 km al genoeg
De route, uitgezet Tinne Veen uit Wolvega, was voor alle afstanden zeer afwisselend.
468 wandelaars liepen voor administratiekosten.
10 voor de beker,
9 voor het schildje,
21 voor het wandbord en
69 wandelaars voor een medaille.
Het was in alle opzichten een geslaagde wandeltocht.